This site uses cookies or other similar technologies only for statistical purposes. Learn more

I understand
cart icon
user-icon
command-icon

Rite « Mashtots » [Maštoc’ / Մաշտոց, Bolor Maštoc’ / Բոլոր Մաշտոց ]

Rare Armenian rite " Mashtots " of the beginning of the XVIIth century coming from the region of Izmir

LE RELIGIEUX KIRAKOS [Kirakos abełay, Կիրակոս աբեղայ] (script.)
Rituel « Mashtots » [Maštoc’ / Մաշտոց, Bolor Maštoc’ / Բոլոր Մաշտոց ]
Smyrne (Izmir), Empire Ottoman (actuelle Turquie), 1608.
In-12° (185 x 135 mm), manuscrit sur papier de [197] ff. en 17 cahiers (de 12 ff. sauf pour le cahier 6 : 11 ff. et le cahier 17 : 7 ff.), signatures : 1 (ա), 1r°-12v°; 2 (բ), 13r°-24v°; 3 (գ), 25r°-36v°; 4 (դ) , 37r°-48v°; 5 (ե) , 49r°-60v°; 6 (զ),   61r°-71v°; 7 (է) , 72r°-83v°; 8 (ը) , 84r°-95v°; 9 (թ) , 96r°-107v°; 10 (ժ ), 108r°-117v°; 11 (ժա) , 118r°-130v°; 12 (ժբ) , 131r°-142v°; 13 (ժգ) , 143r°-154v°; 14 (ժդ) , 155r°-166v°; 15 (ժե), 167r°-178v°; 16 (ժզ) , 179r°-190v°; 17 (ժէ), 191r°-197v° (non signé), texte en bolorgir (cursive) à l’encre noire de vingt lignes (cahiers 1 - 10) et de dix-neuf lignes (cahiers 11 - 17), cuir brun glacé gravé de motifs géométriques sur ais de bois (reliure de l’époque)

Ce rituel, à l’usage des prêtres, contient les rites consacrés aux moments importants de la vie. Le sommaire placé sur les folios 2v-3r° annonce 31 rites : du baptême, des relevailles, du mariage, des fêtes saisonnières, de la bénédiction de l’eau, du raisin, de la croix, mais aussi de l’office des morts, des funérailles, etc... : 1. Կանոն մկրտութեան : (sic, fol. 3r°-11r°); 2. Կանոն յետ ութաւուրն զթագն […] : (sic, fol. 12v°-13r°); 3. Կանոն քառասնաւրեա բերեն : (sic, fol. 13r°- 14r°); 4. Կանոն խաչփոխելոյ որ է ձեռն : (sic, fol. 14r°-15v°); 5. Կանոն պսակ ա[ւր]հնելոյ : (sic, fol. 15v°-19v°); 6. Կանոն զպսակն վերացուցան : (sic, fol. 19v°-22v°); 7. Կանոն հաղորդ տալոյ : (sic, fol. 22v°-26v°); 8. Կանոն թաղման համաւրէն ամ : (sic, fol. 26v°-43v°); 9. Կանոն գանձ եւ պաղ մեռել թղ : (sic, fol. 43v°-49r°); 10. Կանոն գերեզման ահէք աշխար :  (sic, fol. 49r°-54r°); 11. Կանոն տղայաթաղ առնելոյ : (sic, fol. 54r°-61r°); 12. Կանոն գերեզման ահէք տղայաթ : (sic, fol. 61v°- 62v°); 13. Կանոն  ոգեհանգիստ առնելոյ : (sic, fol. 62v°- 66r°); 14. Կանոն տնական ահնելոյ : (sic, fol. 66r°-71v°); 15. Կանոն աղ աւրհնելոյ : (sic, abs.); 16. Կանոն ահնէք տնականի : (sic, abs.); 17. Կանոն ահնութի հատի եւ պատ : (sic, abs.); 18. Կանոն զնշխարս սրբոցն ի հանգ : (sic, abs.); 19. Կանոն խաչ մայր առնելոյ : (sic, fol. 72v°, incomplet); 20. Կանոն որ պեղծ ինչ կերեալիցէ : (sic, fol. 73v°-74v°); 21. Կանոն երդմնա հարաց : (sic, fol. 74v°-75r°); 22. Կանոն ջուր աւրհնելոյ : (sic, fol. 75r°-87r°); 23. Կանոն զարմտիս զշեղջ եւ հնծ : (sic, fol. 87r°-90v°); 24. Կանոն խաղող ահնելոյ (sic, fol. 90v°- 97r°); 25. Կանոն հանդերձ եւ սպաս ահ : (sic, fol. 97r°-97v°); 26. Կանոն սըկիհ աւրհնելոյ :  (sic, fol. 98r°); 27. Կանոն խաչ աւրհնէք : (sic, fol. 98v°-113r°); 28. Կանոն մեծի հինգշաբաթին. ապաշխարող արձակելյ : (sic, fol. 113r°-127r°); 29. Կանոն զոտսն լուանալոյ հինգկշբ : (sic, fol. 113r°-127r°); 30. Կանոն իւղաբերից աւետարնի (sic, fol. 143r°149v°); 31. Կանոն վէմն աւրհնելոյ (sic, fol. 149v°-153v°).
A partir du folio 154r° jusqu’au folio 196v°, on observe plusieurs textes des Évangiles : les guérisons, la Crucifixion, l’Apparition aux Myrophores, le lavement des pieds, la résurrection ainsi que d’autres lus les jours des différentes fêtes et cérémonies. L’ensemble de ces textes est connu sous le nom d’Évangile des Myrophores (իւղաբերից աւետարան).

Le manuscrit révèle le travail de trois personnes. Dès le titre (fol. 3r°), trois mains différentes sont visibles, celles de deux scribes et d’un enlumineur. Il semblerait que le miniaturiste ait laissé ses enluminures inachevées à partir du 6ème cahier du manuscrit, car celles des folios 63r°, 66v°, 75v°, 87v°, 90v° sont seulement tracées à l’encre noire et non complétées. Sur d’autres folios les emplacements prévus pour les enluminures restent tout simplement vides, même si l’écriture de l’enlumineur est présente jusqu’à la fin de l’ouvrage (74v°, 114r°, 127v°, 143r°, 149v°, 155r°).

On relève deux colophons du scribe Kirakos abegha [Kirakos abełay, Կիրակոս աբեղայ] «qui ne mérite pas son nom», sur les folios 154r°-v° et 197r°, nous ne connaissons actuellement pas d’autres manuscrits de ce scribe. D’après les données qu’il communique, le manuscrit a été terminé le 14 septembre 1608 (1057+551) dans la région d’Izmir (les manuscrits provenant de cette région sont très rares), dans la ville appelée Smyrne, sous le règne du sultan Ahmat et sous le patriarcat des arméniens du vigilant vardapet et rabunapet ter Grigor. Il s’agit probablement du catholicos de Sis, Ter Grigor Karkarec’i (1601-1608, Ter Grigor originaire de Karkar, Տեր Գրիգոր Կարկարեցի).
Il est important de noter que le scribe Kirakos abegha qui est le fils de Kurji [Kurǰi, Կուրջի] et de Herika [Herik’a, Հերիքա], élève de l’archevêque Petros n’est pas de la région d’Izmir. Il précise dans son colophon, qu’il est un immigré, originaire de Tchmshkatsag [Č’mškacak / Չիմիշկածակ, Č’mškacag / Չիմիշկածագ; ի յերկրեն Չիմիշկածակոյ] (région de Xarberd, Kharberd).

Fol. 154r°: […] Զայս երգահնութե յանուն նորին. տըւեալ որդւոց ադամածնի։ Հաւատացելոց որդոյն միածնի. որ ցանկացող եղեւ այս երգարանի։ Գրել զսայ մեղսամած գրչի, որ կիրակոս անարժան աբեղա՛ կոչի, որ ես զանունս միայն առի, գործովք ի լի եմ աղտեղի, խոցեալ նետիւք սատանայի: Գրեցաւ գիրքս որ կոչի բոլոր մաշթոց. ի  յերկիրս յիզմիր որ կոչի զըմռին քաղաք։ ի թագաւորութին սուլթան ահմատին։ Ի հայոց պատրիարգութին տր գրիգոր քաջ րաբունապետ վրդպտին։ Ի թվին. ՌԾԷ Սեպտեմբեր. ի ԺԴ աւրն. գշի։ եւ տր ահնեալ յսնս։
Fol. 154v°: Դարձեալ աղաչեմ զձեզ ով քհյք եւ ընթերցողք յորժամ կարդայք կամ յաւրինակէք. յիշեցեք զմագրափայլ յաղաւթս ձեր. ձեռամբ կիրակոս աբեղի բարեաց հեռի մեղաց գերի։ ի յերկրեն չիմիշկածակոյ.որ եմ  ղարիպ ի յայս տեղի զի եւ յիշման զիս արժանի մաղթեմ սրտիւ բոլորով ի զի թողութի ինձ պարգեւի ի յարարչեն ամի։ Դարձեալ աղաչեմ զձեզ յիշեցէք ի սբ յաղաւթս ձեր. զհայրն իմ զկուռճին զմայրն իմ զհերիքան զեղբայրքն իմ որ առ ած փոխէր. զյուսուցիչն իմ զտր պետրոս ահրիեպիսկոպոսն  ած զիւր հոգին լուսաւորէ ամեն։ […]

Les titres ainsi que les descriptions des sacrements et les premières lettres en majuscule des chapitres sont écrits à l’encre rouge vif et rouge terne.
Le titre (fol. 3 r°), les lettres ornées en pharagir (p’aṙagir, փառագիր ; fol. 13v°, 14v°, 26v°,43v° etc.) ou trtchnagir (ornithomorphiques, t’ṙč’nagir, թռչնագիր; fol. 15v°, 19v°, 22v° etc.) et les enluminures marginales sont très finement dessinés avec les contours noirs et colorés en rouge terne, bleu et ocre. L’ensemble des enluminures montre un travail simple mais très raffiné.


PROVENANCES:

  • Le rituel a conservé les traces de ces propriétaires et utilisateurs postérieurs, souvent anonymes, sous forme de marginalias. Non datées, les écritures témoignent de la 2de moitié du XVIIème au XXème siècle.
  • Un intéressant envoi placé dans la marge inférieure du folio 2r° mentionne que l’ouvrage a été offert à monsieur Victor Auguste Taunay le 12 octobre 1909 à Paris en signe d’un respect infini. Victor Taunay (1852-1926), capitaine du génie dans l’armée française, journaliste, fut notamment avec Albert Bataille un des instigateurs de la création de la première organisation internationale des journalistes et de la Presse, le Bureau central des associations de presse, fondée en 1898. Il était membre de la Société historique et archéologique de l’Orne. ("Սիրելի պաշտոնակից եւ մեծայարգոյ բարեկամ պ. Victor Auguste Taunay-ին նշանոյ ամենաջերմ եւ անսահման յարգանքի։  12/10/1909, Պարիզ։")
  • Le manuscrit passa, il y a de nombreuses années, dans les mains de Mr. Samuelian Père comme le montre une fiche sommaire conservée avec.

L’ouvrage est incomplet d’un feuillet, dernier du 6ème cahier, il portait les canons manquants (15, 16, 17 et 18) annoncés au sommaire. Deux feuillets détachés et émargés sont conservés dans l’ouvrage, ils composent respectivement le premier et le dernier feuillet portant les signatures du 10ème cahier. Les 9 derniers feuillets présentent un manque en marge basse entraînant la perte de quelques lettres ou mots suivant les feuillets. On notera la présence de mouillures saines, le plus souvent marginales et plus ou moins importantes, tout au long de l’ouvrage.
De la reliure, à l’état de vestige, l’ouvrage ne conserve que les deux-tiers supérieurs du plat inférieur.

Sold
Satisfied or Money Back

Satisfied or Money Back

Bank checkBank transfercredit cardPayPal

Modes of payment

Member of the Syndicat de la Librairie Ancienne et ModerneMember of the International League of Antiquarian Bookseller
Scroll to top